Biografie
Deze rubriek bevat een korte biografie van Paul Celan en van bepaalde, voor Celans leven en werk relevante personen, over wie elders weinig gegevens te vinden zijn.
1. Paul Celan (1920-1970)
2. Diet Kloos (1924-)
Korte biografie van Paul Celan (1920-1970)
1920: Kindertijd
Op 23 november wordt Paul Antschel geboren in de Roemeense stad Czernowitz, als enig kind van duitstalige joodse ouders.
* Vader: Leo Antschel (1885-1942) die als bouwkundige geen werk kan vinden en de kost verdient als handelaar in stookhout, geeft zijn zoon een traditioneel joodse opvoeding.
* Moeder: Friederike Schrager (1895-1942) is een belezen vrouw die haar zoon een voorliefde voor literatuur meegeeft. Het oudste bewaard gebleven gedicht is bestemd voor haar; een geschenk met moederdag 1938.
*Czernowitz: is een stad met een grote joodse gemeenschap. Het is het culturele centrum van de landstreek Bukowina (`Beukenland`), waar veel verschillende volkeren met elkaar samenleven.
1930: Schooltijd
Zijn ouders sturen hem naar het hoog aangeschreven Duitstalige (christelijke) gymnasium, waar hij vertrouwd raakt met de Duitse traditie in het westen. Tegelijkertijd volgt hij lessen Hebreeuws en bereidt hij zich voor op zijn confirmatie, de joodse bar-mitswa (1934).
Door toenemend Roemeens antisemitisme moet hij overstappen van het Duitse naar het Roemeenstalige staatsgymnasium.
In deze jaren leest hij Kafka en Rilke, en schrijft hij zelf zijn eerste gedichten.
1938: Studieverblijf in Frankrijk
Omdat Roemeense en Duitstalige universiteiten nog maar beperkt joden toelaten, wil Paul Antschel in Frankrijk medicijnen studeren. Na zijn eindexamen vertrekt hij naar het Franse Tours, om daar een inleidend jaar te volgen.
Zijn treinreis vanuit Czernowitz, via Berlin naar Parijs mag symbolisch heten: juist van 9 op 10 november passeert hij Berlijn, waar die nacht de beruchte “Reichskristallnacht” plaatsvindt: in een volksoproer worden joden mishandeld, hun huizen geplunderd en hun synagogen in brand gestoken. De latere dichter Paul Celan zal erover schrijven dat hij een rook van morgen op zich af zag komen.
Voordat hij zijn studie in Tours begint, verblijft hij enige tijd bij zijn oom Bruno Schrager in Parijs. Pas tien jaar later, na vele omzwervingen, zal hij de stad weerzien, om haar nooit meer te verlaten.
1939: Studietijd in Czernowitz
Eenmaal teruggekeerd naar huis moet hij besluiten om zijn studies voort te zetten in Czernowitz. Gezien de oorlogsdreigingen in Europa (op 1 september 1939 valt Hitler Polen binnen) en de beperkte bewegingsruimte voor joden studeert Celan in deze jaren Romanistiek (Frans) en later Anglistiek (Engels). Hij maakt vertalingen van o.a. Rimbaud en Shakespeare, en werkt gestaag aan eigen gedichten.
1940: Russische en Duitse bezetting
* 20 juni: Czernowitz wordt Russisch, de universiteit Russischtalig. Studenten moeten verplicht marxistisch-leninistische teksten lezen en deelnemen aan de 1 mei-parade (1941).
* 13 juni: Russische troepen deporteren joden op verdenking van zionistische activiteiten.
* 5 juli: Czernowitz wordt bezet door Duitse en met nazis sympathiserende Roemeense troepen. Burgerrechten worden opgeschort, uitgaansverbod en dwangarbeid ingesteld. Het dragen van de jodenster wordt verplicht. Paul Antschel moet marxistische boeken inzamelen die vernietigd zullen worden.
* 11 oktober: Het getto wordt opgericht. Er volgen grootschalige deportaties van joden door de Duitse bezetters, met hulp van Roemenen. De familie Antschel houdt zich staande door de verkoop van bezittingen. Uit angst voor deportatie duikt Paul Antschel in de weekends vaak onder in kantoren of in een leegstaande fabriek.
[AANVULLING VOLGT]
Paul Celan leest `Todesfuge`
Korte biografie van Diet Kloos (1924)
1924: Kindertijd
Diet (Dina) Barendregt wordt op 9 mei 1924 geboren als tweede kind, zes jaar na haar broer Wout, in een sociaal geëngageerd gezin in Dordrecht.
* Vader is onderwijzer op een >Armenschool< (waar verwaarloosde kinderen worden opgevangen), met een groot verantwoordelijkheidsbesef, wat betekent dat hij weinig tijd beschikbaar heeft voor het gezin. Maar bij het avondeten is er altijd gelegenheid voor gesprek en gezelligheid.
* Moeder is onderwijzeres, geïnteresseerd in literatuur en schilderkunst. Ze is actief als secretaresse in het bestuur van de Vrijzinnige Democratische Bond.
1936: Schooltijd
Diet Barendregt bezoekt het gymnasium in Dordrecht, behaalt in 1942 het gymnasiumdiploma bèta en in 1943 het gymnasiumdiploma alfa; met het dubbeldiploma hoopt ze haar kans op een beurs voor een studie medicijnen te vergroten. Omdat meisjes destijds heel moeilijk beurzen kunnen krijgen, kan ze de studie van haar voorkeur niet gaan volgen. Inmiddels is de oorlog uitgebroken en wordt ze als 16-jarige scholier actief in het verzet.
1941: Verzet
Al voor de Duitse troepen op 10 mei 1940 Nederland bezetten, wordt in gezin Barendregt gedacht en gesproken over de ontwikkelingen in Nazi-Duitsland. Vanaf februari 1941, wanneer de bezetter het dragen van de jodenster verplicht heeft gesteld en beroeps- en uitgangsverbod de sfeer bepalen, wordt Diet Barendregt in Dordrecht actief in het verzet. Ze verspreidt pamfletten en illegale kranten. Ze zamelt voedsel en kleding in voor vluchtende joden. Daarnaast treden zij en haar broer Wout samen met joodse musici op bij illegaal georganiseerde huisconcerten. Wanneer in 1942 de eerste deportaties plaatsvinden, helpt Diet Barendregt met het zoeken van onderduikadressen en met de verdere verzorging van onderduikers, onder andere door het leveren van distributiekaarten, wat uiteraard als >illegaal verzet< werd gezien.
1944: Relatie met Jan Kloos
In het verzet leert Diet Barendregt de bijna afgestudeerde bioloog Jan Kloos (geboren op 7 mei 1919) kennen. Deze moet in 1943 de universiteit verlaten omdat hij weigert de Duitse loyaliteitsverklaring te ondertekenen. Hij onttrekt zich aan de verplichte >Arbeitseinsatz<, werkt bij de Plantenziektekundige dienst in Wageningen en wordt daar actief in het verzet. Na de evacuatie van Wageningen sluit hij zich aan bij een verzetsgroep in Dordrecht, waarbij hij actief is in een knokploeg en spionagegroep.
Op 22 november 1944 trouwen Diet Barendregt en Jan Kloos. Maar hun geluk is van korte duur. Want in de nacht van 8 op 9 december 1944 worden ze gearresteerd door de >Sicherheitsdienst<. Ze worden opgesloten in de gevangenis van Dordrecht. Daags daarop worden ze overgebracht naar de gevangenis op het Wolvenveld in Utrecht. Ze worden verhoord en Jan Kloos wordt in aanwezigheid van zijn vrouw gemarteld. Op 16 januari wordt hij overgebracht naar de Weteringschansgevangenis in Amsterdam en op 30 januari 1945 door de nazi’s gefusilleerd op de Amsteldijk.
Diet Kloos wordt na een gevangenschap van zeven weken op 25 januari 1945 vrijgelaten uit de Utrechtse strafgevangenis. In de laatste oorlogsmaanden neemt ze opnieuw deel aan ondergrondse activiteiten, onder meer aan wapentransporten. Ze leeft ondergedoken en weet de oorlog te overleven.
1945: Na de bevrijding
Na de bevrijding wordt Diet Kloos gevraagd om mee te werken aan de bewaking van NSB-ers, maar al na een dag verlaat ze de dienst omdat ze zich niet kan vinden in de minderwaardige manier van behandelen van de gevangenen. Ook trekt ze zich enkele jaren later terug uit het bestuur van de vereniging van Ex-Politieke Gevangenen (EXPOGE), als blijk van protest wanneer ineens wordt besloten om communisten als lid te royeren.
Op 7 februari verneemt Diet Kloos via een familielid dat Jan Kloos is vermoord en op 29 juni 1945 ontvangt ze een officiële brief van koningin Wilhelmina, waarin haar wordt medegedeeld dat haar ‘echtgenoot op verdenking van spionage om het leven is gebracht op 30 januari 1945.’ Jan Kloos ligt begraven op de erebegraafplaats in Overveen.
1946: Studietijd
In 1946 hervat Diet Kloos – na anderhalf jaar van onderbreking - haar zangstudie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, een opleiding die ze al in 1944 was begonnen (ook omdat daar geen loyaliteitsverklaring voor behoefde te worden getekend). Ze behaalt het diploma C-1 in 1949, het diploma C-2 in 1951, met het. predikaat `cum laude` als bijzondere onderscheiding voor voordracht.
In de jaren daarop ontwikkelt ze zich verder. Met een beurs van de Franse regering breidt ze in 1953 haar kennis van het Franse repertoire uit bij de Parijse bariton Charles Panzera, en later in dat jaar studeert ze met een stipendium van de Italiaanse regering aan de Accademia Musicale Chigiana in Siena.
1949: Ontmoeting en vriendschap met Paul Celan
Tijdens een vakantieweek in Parijs, in augustus 1949, leren Diet Kloos en Paul Celan elkaar kennen. Er ontstaat al gauw door gemeenschappelijke achtergronden vriendschappelijk contact dat uitmondt in een intieme vriendschap. Het wordt een liefdesgeschiedenis die onder meer tot uitdrukking komt in een correspondentie. De brieven van Paul Celan aan Diet Kloos zijn bewaard gebleven: twaalf handgeschreven brieven uit de periode augustus 1949 – juli 1950, met bijbehorende geschenken zoals een portretfoto, een aantal boeken en drie bijzonder waardevolle gedichten. Dit alles wordt uitvoerig belicht in de Nederlandse en Duitse uitgaven (zie `Nieuws`).
1951: Carriere als altzangeres en zangpedagoge
Na haar afstuderen wordt Diet Kloos al spoedig aangezocht als lerares aan de muziekschool in Roosendaal en later als zangpedagoge aan het conservatorium in Tilburg.
Haar zangcarrière ontwikkelt zich in de jaren vijftig en zestig, met name door passionen, concerten met orkest, vaak ook met koor en orkest en recitals. Haar repertoire omvat o.a. de Altrhapsodie van Brahms, het Stabat Mater van Vivaldi, het Requiem van Mozart, van Verdi, van Dvorak etc., de Hohe Messe en tientallen cantates van J.S.Bach en de ontelbare malen door haar gezongen Matthäus- en Johannes-Passion. Voor de Nederlandse, Belgische en Franse radio vinden in de jaren vijftig en zestig vele recitals plaats, met werken o.a. van Hugo Wolf, Johannes Brahms, Richard Strauss, Gustav Mahler, en moderne Nederlandse muziek.
1972: Afscheid van het podium
Diet Kloos breekt in januari 1972 haar succesvolle zangcarrière plotseling af wanneer haar tweede levenspartner ernstig ziek blijkt te zijn. Na diens overlijden in september 1973 hervat ze weliswaar haar lespraktijk als pedagoge, maar zelf treedt ze dan niet meer op; de ‘Singfreudigkeit’ is verdwenen en de lichamelijke conditie laat te wensen over.
1980: Andere wegen
In latere jaren wijdt Diet Kloos zich opnieuw aan diverse studies en legt zich toe op alternatieve geneeswijzen.
1988: Veertig jaar later, opnieuw Paul Celan
Door een artikel van C.O. Jellema in NRC Handelsblad over het boek `Paul Celan: Gedichten` (Ambo 1988), wordt Diet Kloos opnieuw herinnerd aan Paul Celan. Ze zoekt contact met Paul Sars, die de commentaren schreef bij de gedichten en stelt hem de brieven die zij van Paul Celan ontving ter beschikking voor wetenschappelijk onderzoek. In 1993 promoveert Paul Sars onder meer op deze brieven, die op verzoek van de erven Celan vooreerst in de kluis blijven. Pas in 1999 verschijnt een Nederlandse uitgave (zie `Alles is te zwaar, omdat alles te licht is`) en in 2002 verschijnt de Duitse uitgave van deze zo bijzondere brieven van Paul Celan aan Diet Kloos (zie: `Du mußt versuchen, auch den Schweigenden zu hören`).
Beluister een muziekfragment: Diet Kloos zingt J.S. Bach `Erbarme Dich`
